“Алар Теләче горурлыгы” (район бәйгесе кысаларында)

“Туган ягым – Теләче,

Гасырларга керәсе,

Үткәннәрне беләсе,

Хәерле юл теләче!

 “Туган ил” төшенчәсе — ул иң изге, иң якын хисләр белән бәйле. Ул безнең туган җиребездән, җир йөзенә тәүге аваз салган нигездән, әти-әнинең хезмәт тире тамган изге туфрактан башлана. Туган җир — ул безнең күңелебезнең иң җылы почмагы, күңел түрендәге иң кадерле урын. Ул безгә көч, илһам һәм тормышка мәхәббәт бирә. Теләче төбәгендә дөньяга килгән һәр кеше өчен туган як — ул гомер буе саклана торган җан җылысы, рухи байлык чыганагы. Биредә үскән, хезмәт куйган, намус белән көн күрүче һәркем үзенең йөрәгендә газиз туган ягына карата иң саф, иң самими хисләрне саклый. Туган җирнең һәр ташы, һәр агачы, һәр елгасы — ул безнең тарихыбызның, гореф-гадәтләребезнең, милли рухыбызның аерылгысыз бер өлеше. Туган илгә мәхәббәт — ул гади сүзләр генә түгел, ул — фидакарь хезмәт, тугрылык һәм намус белән яшәү. Ул безне берләштерә, киләчәк буыннарга рухи мирас булып тапшырыла. Шуңа күрә һәркем үзенең туган ягына карата ихтирамлы, сакчыл һәм мәхәббәтле булырга тиеш. Туган ил — ул безнең йөрәкләрдә мәңге яшәячәк изге ут, ул безнең рухыбызның нигезе һәм киләчәгебезнең таянычы. Хәзерге административ-территориаль берәмлек буларак, районның тарихы 1935 елның 25 гыйнварыннан башлангыч ала – Бөтенроссия Үзәк Башкарма Комитеты Президиумы карары белән Татарстан АССР составында Теләче районы оештырыла. Тик нибары 24 ел яшәп кала, РСФСР Югары Советы Президиумының 1959 елның 12 октябрендә  чыгарылган Указы белән ул таркатыла, аның территориясе, бүлгәләнеп, башлыча Саба, өлешчә Питрәч районнарына кушыла. Татарстан Республикасының 1991 елның 28 ноябрендә гамәлгә кертелгән Законы нигезендә, аерым административ-территориаль берәмлек сыйфатында район яңадан торгызыла. Якташлар — ул һәрбер төбәкнең горурлыгы, рухи байлыгы һәм киләчәккә ышанычы. Теләче төбәге дә үзенең күренекле фән һәм мәдәният эшлеклеләре белән дан тота, аларның исеме районның бәһа биреп бетермәслек хәзинәсе булып тора. Бу якташлар — безнең горурлыгыбыз, илһам чыганагыбыз һәм милләтебезнең рухи байлыгының сакчылары. Теләче җире — Татарстанның күренекле шәхесләрен дөньяга китергән изге туфрак. Биредә туып-үскән, үз хезмәтләре белән илебезнең үсешенә зур өлеш керткән шәхесләр арасында Татарстан Үзәк Башкарма Комитеты рәисләре Рәүф Сабиров һәм Гомәр Байчурин бар. Аларның җитәкчелегендә район һәм республика тормышы яңа үрләр яулады, халыкның тормыш дәрәҗәсе күтәрелде. Советлар Союзы Герое Александр Ксенофонтов — батырлык һәм кыюлык символы, ул безнең якташларның каһарманлык үрнәге булып тора. Социалистик Хезмәт Геройлары Гөлбикә Кәримова һәм Габделхак Галиев исә хезмәттәге зур казанышлары белән дан казандылар, аларның тырышлыгы һәм намуслы хезмәте һәрвакыт үрнәк булып калыр. Фән дөньясында да Теләче төбәге зур шәхесләр белән горурлана ала. Академиклар Тәлгат Сираҗетдинов һәм Яхъя Абдуллин, профессорлар Наил Шәмсетдинов һәм Васил Гарифуллин — үз өлкәләрендә зур фәнни казанышларга ирешкән, яшь буынга белем һәм тәрбия бирүдә зур роль уйнаган галимнәр. Аларның хезмәтләре республика һәм ил күләмендә югары бәяләнә. Әдәбият һәм сәнгать өлкәсендә дә якташларыбызның исеме данлыклы. Язучылар Фатих Хөсни, Мәхмүт Хәсәнов, Мәхмүт Максуд, Нурислам Хәсәнов, Рашат Низамиев үз әсәрләре аша татар халкының рухи дөньясын баеттылар, милли мәдәниятебезне үстерүгә зур өлеш керттеләр. Җырчылар Сөләйман Йосыпов, Таһир Якупов, Нәфисә Васыйлова, Венера Ганиева, Рәсим Низамов, Айгөл Бариева үзләренең моңлы тавышлары белән халык күңелләрен яуладылар, татар җыр сәнгатен баеттылар. Композитор һәм баянчы Фәрит Хатипов иҗаты милли музыка сәнгатенең үсешенә зур этәргеч бирде. Журналистлар Нургали Булатов, Дания Гайнетдинова, Наил Хисамиев һәм башка күп кенә якташларыбыз үзләренең һөнәри осталыклары белән җәмгыятьтә дөреслекне якладылар, халыкка кирәкле мәгълүматны җиткерделәр, массакүләм мәгълүмат чараларының үсешенә зур өлеш керттеләр. Шушы күренекле шәхесләрнең һәрберсе — Теләче төбәгенең кече Ватаны, аның рухи һәм мәдәни байлыгының аерылгысыз өлеше. Аларның хезмәте, иҗаты һәм батырлыгы бүгенге көндә дә яшь буынга илһам чыганагы булып тора, туган якны ярату һәм аңа тугрылык хисләрен тәрбияли. Милләтебезнең гыйззәтлелеге һәм бөеклеге иң беренче чиратта, бай мирас калдырган, матди һәм рухи байлыклар тудыручылар белән билгеләнә. Алар – халкыбызның үткәнен, бүгенен һәм киләчәген бәйләп торучы рухи ныгытмалар, милләтебезнең асылы һәм горурлыгы. Шундыйларның берсе – үзенең моңлы тавышы, җырлары белән татар халкының күңел түрен яулаган, якты эз калдырган күренекле җырчыбыз Сөләйман Йосыпов.   Сөләйман Йосыпов – ул гади җырчы гына түгел, ул милләтебезнең җаны, аның мәдәни мирасының сакчысы һәм үстерүчесе. Ул иҗаты аша татар халкының милли рухы, гореф-гадәтләре, күңел дөньясы яңгырый, яшь буынга илһам бирә. Аның моңлы җырлары һәркемнең йөрәгенә үтеп керә, күңелләрдә җылы хисләр уята, милләтебезнең рухи байлыгын баета. 1925 елның 25 июлендә күренекле җырчы, талантлы шәхес һәм Татарстанның атказанган артисты Сөләйман Йосыпов Теләче районы (ул вакытта Саба районы) Алан авылында туа. Ул Вәлиулла кызы Кәнифә һәм Йосып улы Даут Йосыповлар гаиләсендә тугызынчы бала булып дөньяга килә.

8 нче сыйныфны тәмамлагач, Сөләйман Теләче район газетасы редакциясендә хәреф җыючы булып эшли башлый. 1941 елда ул күрше Сауш авылында клуб мөдире вазифасын башкара. Шул ук елны татар радиосында Сөләйман Йосыповның түбән, ягымлы һәм бәрхет кебек йомшак тавышы беренче тапкыр яңгырый, ул тыңлаучылар күңеленә үтеп керә. Бу мизгел аның иҗат юлының башлангычы булып, киләчәктә зур уңышларга илтә.

Әйтергә кирәк, 30 - 40 нчы еллар — милли сәнгатебезнең барлык тармаклары да зур үсеш кичергән чор. Шул вакытта музыкага һәм җырга гашыйк булган егет — Сөләйман — авылда кичәләр, концертлар оештыра, үзе дә моңлы җырлары белән тамашачыларны җәлеп итә. Аның көчле, күкрәк түреннән яңгырап чыккан моңлы, аһәңле тавышы авылдашларының күңеленә тирән үтеп керә. Күп тә үтми, тирә-юньдә аны “җырчы Сөләйман” дип йөртә башлыйлар. Авыл табигатенең һәр күренеше — чылтырап аккан чишмә моңы, кошлар сайравы — кечкенәдән үк аның күңеленә сеңеп, иҗатына илһам бирә. 1945 елда Сөләйман Йосыповны армия сафларына алалар. Хәрби хезмәттә дә ул җырдан аерылмый, үзенең моңлы тавышы белән хезмәттәшләренең күңеленә җылылык өсти. 1948 елда аны Белоруссия хәрби округының җыр һәм бию ансамбленә солист итеп күчерәләр, бу аның иҗат юлын тагын да киңәйтеп, талантын яңа биеклекләргә күтәрергә мөмкинлек бирә. 1950 елда хәрби хезмәтен тәмамлап, Сөләйман Йосыпов Казанга кайта һәм Татарстан дәүләт җыр һәм бию ансамблендә иҗади эшен башлап җибәрә. Ансамбльгә музыкаль әзерлексез килүенә карамастан, тумыштан килгән музыкаль сәләте һәм тырышлыгы, шулай ук ансамбль дәресләрендәге вокаль күнекмәләре тиз нәтиҗә бирә. Кыска вакыт эчендә Сөләйман Йосыпов халык көйләрен дә, композиторларыбызның җырларын да осталык белән башкара, ансамбльдә үзен профессиональ җырчы буларак таныта. Киң диапазонлы, көчле һәм күңелгә ягымлы, татарларда сирәк очрый торган түбән тавышлы җырчы буларак, Сөләйман Йосыповка композиторлар үзләренең җырларын тәкъдим итә башлыйлар. З. Хәбибуллинның “Яшәсен кияүләрем”, Җ. Фәйзинең “Балыкчы”, Р. Еникеевның “Өф-өф итеп”, Ш. Мәҗитовның “Улым үземә охшаган”, Б. Мөлековның “Җәфа”, И. Хисамовның “Хөршидә-Мөршидә” кебек җырларын ул зур артистлык һәм осталык белән башкара. 1960 нчы елның башында музыка өлкәсендәге казанышлары өчен Сөләйман Йосыповка “Татарстанның атказанган артисты” дигән мактаулы исем бирелә. Шул ук елның август аенда Татар дәүләт җыр һәм бию ансамбле Кытай Халык Республикасына гастрольләргә юл тота. Гастрольләр вакытында төрле очрашулар оештырыла, аларда ансамбль белән бергә күренекле опера җырчылары Фәхри Насретдинов, Зөләйхә Хисматуллина һәм ансамбль солистлары катнаша. Сөләйман Йосыпов бу очрашуларда татар халык җырларын башкарудан тыш, шул елларда зур популярлык казанган Поль Робсон репертуарыннан “Водонос” дигән негр халык җырын да җырлый. Кытай Республикасыннан тыш, Сөләйман Корея, Монголия кебек чит илләрдә, СССР союздаш республикаларында, илнең күп кенә төбәкләрендә, шулай ук Татарстанның күпчелек район һәм авылларында концертлар белән чыгыш ясап, халкыбызның төрле моңлы җырларын һәм күпсанлы композиторларыбызның әсәрләрен яңгырата. Күренекле җырчы, талантлы шәхес, Татарстанның атказанган артисты Сөләйман Даут улы Йосыпов 2003 нче елның 20 февралендә 78 яшендә вафат булды. Сөләйман ага Йосыпов җыр сәнгатендә зур уңышларга иреште. Моның сере нәрсәдә соң? Җырчылар арасында “бас” тавышы иң авырлардан санала. Моңлы татар җырларын, бигрәк тә халык җырларын җиренә җиткереп башкару күпләр өчен катлаулы һәм кыен мәсьәлә булып тора. Әмма Сөләйман ага бу авырлыкны җиңә алган бердәнбер җырчы булды. Бу бәхет аңа күктән төшмәгән. Бу - аның балачактан ук халкыбыз моңнарын күңеленә дә, тавышына да сеңдереп үсүе һәм тырышлыгы нәтиҗәсе.   Алда әйтеп үтелгәнчә, һәр төбәкнең үз сандугачы була. Шул сандугачлардан тарих битләрендә уелып калган моңны, җырны саклау, үзебезнең һәм киләчәк буыннарга җиткерү — безнең изге бурычыбыз. Үзләренең бөтен гомерләрен иҗатка, халык күңелен яуларга, авыр елларда көндәлек тормышны бераз җиңеләйтергә багышлаган шәхесләребезне онытырга безнең хакыбыз юк. Киресенчә, алардан үрнәк алып, үзебездән соң килгән буынга якты йомгак калдырырга тырышырга, омтылырга кирәк. Сөләйман Йосыповның иҗаты — милләтебезнең музыкаль мирасының аерылгысыз бер өлеше. Ул безнең тарихыбызны, гореф-гадәтләребезне һәм халыкның күңел халәтен тирәнтен чагылдыра. Аның җырлары аша без үзебезнең тамырларыбызны, туган җиребезне һәм туган телебезне тагын да ныграк аңлыйбыз, яратабыз һәм хөрмәт итәбез.    Теләче якташларының казанышлары — безнең горурлыгыбыз, аларның исеме һәрвакыт хөрмәт белән телгә алына. Аларның тырышлыгы һәм фидакарь хезмәте районның үсешенә зур өлеш керткән, мәдәниятебезне баеткан, фән һәм сәнгать өлкәсендә югары үрләр яулаган. Безнең бурыч — бу изге мирасны саклау, яклау һәм киләчәк буынга тапшыру. Теләче төбәге халкы һәрвакыт үзенең күренекле якташларын хөрмәт итә, аларның эшчәнлегенә лаеклы бәя бирә һәм аларның үрнәгендә яңа уңышларга ирешергә омтыла.

Фазылҗанова Ләйсән, Казан дәүләт мәдәният институты студенты.